Coffee and Cigarettes

Poster voor de film "Coffee and Cigarettes"

Sommige films hebben titels die tot de verbeelding spreken, titels die je aan het nadenken zetten, titels die je pas begrijpt wanneer je de film hebt gezien of titels die niets aan de verbeelding overlaten. ‘Coffee and Cigarettes’ zou je haast in de laatste categorie onderbrengen want als er 1 constante in de film aanwezig is, dan is dat het feit dat alles zich afspeelt onder het genot van een kopje koffie en een sigaret.

Ik ben de film voor het eerst tegenkomen op het digitale filmkanaal. In eerste instantie was ik aan het wachten totdat de film een beetje ging lopen, maar als snel kwam ik erachter dat het gaat om een aaneensluiting van shorts met in elke short andere acteurs. Geen lineair verhaal dus, in ‘Coffee and Cigarettes’. Normaal gesproken boeit me dit niet zo maar om de een of andere reden ben ik blijven kijken, niet in het minst omdat er acteurs in meespelen waar ik veel respect voor heb (de voornaamste hiervan zijn Cate Blanchett, die in de laatste jaren al een enorme veelzijdigheid aan acteertalent heeft laten zien, en Roberto Benigni die op mij diepe indruk heeft gemaakt met ‘La Vita e Bella’). Daar komt nog bij dat, hoe onsamenhangend de verschillende shorts op het eerste oog ook lijken te zijn, als je erover gaat nadenken koffie en sigaretten niet de links zijn tussen de shorts.

Je kan deze film op veel verschillende manieren interpreteren en ik denk dat het ook verschilt per persoon hoe de film geïnterpreteerd wordt. Uiteraard, denk je dan, ziet niemand alles op exact dezelfde manier en zal elke interpretatie verschillen van de ander. Dit is hier echter nog meer het geval omdat het naar mijn mening gaat om intermenselijke relaties en dan vooral hoe ongemakkelijk, verrassend en onvoorspelbaar deze relaties kunnen zijn. Het is intrigerend om te zien hoe de meest alledaagse situaties in een bizar daglicht worden gesteld, hoe vreemd en onlogisch sommige mensen zich kunnen gedragen. Want hoe je het ook wendt of keert, ik weet zeker dat iedereen die deze film kijkt situaties tegenkomt die ze zelf in hun dagelijkse leven ook zijn tegen gekomen. Toegegeven, niet iedereen zal zich herkennen in elke situatie die door Jim Jarmusch wordt geschetst maar tenzij je een kluizenaar bent zal je je met meer dan 1 van deze shorts kunnen identificeren.

Waarom, bijvoorbeeld, heeft een mens zo vaak de neiging om zich anders voor te doen tijdens een eerste ontmoeting dan we normaalgesproken zijn? En hoe herstellen we ons als we erachter komen dat we een fout hebben gemaakt en onszelf in een ander (vaak beter) daglicht willen stellen? Waarom willen we niet dat onze nieuwe kennissen en toekomstige vrienden ons zien voor wie we werkelijk zijn? Hoe komt het dat, wanneer oude vrienden of familieleden elkaar na jaren weer ontmoeten, dat niets meer is zoals het was en aan wie ligt dat? Hoe komt het dat we in een en dezelfde situatie van de ene rol naar de andere kunnen schakelen en schijnbaar zonder blikken of blozen? Een fractie van een seconde, een enkele gebeurtenis en de rollen kunnen ineens omgekeerd zijn. Een persoon tegenover je kan iets zeggen of doen waardoor je die persoon ineens in een totaal ander daglicht gaat zien. Die ene persoon van vroeger waar je altijd zo goed mee op kon schieten en die je nu na jaren weer eens gaat zien, die ene persoon kan schijnbaar zo veranderd zijn dat we niet meer weten wie we voor ons hebben en hoe we ons tegenover die persoon moeten gedragen. Of we komen iemand tegen die (relatief) bekend is en ons beeld van die persoon wordt door die ene ontmoeting totaal overhoop gegooid (ongeacht of dat in de positieve of negatieve zin is). Kleine dingetjes op het eerste gezicht, maar oh zo herkenbaar.

Film is vaak een vorm van escapisme, om even te kunnen ontsnappen aan de realiteit van alledag. Het is juist de realiteit van alledag, al dan niet in bizarre vorm, die je hier te zien krijgt. Dat levert shorts op die in al hun bizariteit erg herkenbaar, saai, grappig of juist pijnlijk zijn. Twee oude vrienden die elkaar na jaren weer zien maar waarvan de een denkt dat de ander een speciale reden heeft om weer eens af te spreken: hij heeft hulp nodig, het gaat niet goed, hij wil iets van me. En om je vervolgens aan dit idee vast te klampen terwijl het helemaal niet ter sprake is, waardoor de ontmoeting totaal anders afloopt dan je zou verwachten van een weerzien van 2 oude vrienden. Hetzelfde geldt voor familie die je lang niet meer hebt gezien: hoe pijnlijk het kan zijn als je zelf verder bent gegroeid als persoon en nieuwe ervaringen hebt opgedaan, maar de ander nog exact dezelfde persoon in exact dezelfde situatie is als jaren geleden en daar bitter door is geworden (een prachtige short met een dubbelrol voor Cate Blanchett). Of 2 grootheden ontmoeten elkaar en blijken net zo’n vertekend beeld van elkaar te hebben als hun fans dat normaal gesproken ook zouden hebben (in een zowel pijnlijke als hilarische short met Iggy Pop en Tom Waits en een absurde short met Bill Murray en 2 leden van de Wu Tang Clan). Of je denkt iemand te kennen en komt er plots achter dat er meer steekt achter deze persoon dan je had verwacht. Ook een hele goede short is die met Alfred Molina en Steve Coogan, waarin je eerst zou denken dat Alfred aan lager wal is geraakt en probeert een graantje mee te pikken van het succes van Steve, en hoe 1 telefoontje de rollen ineens compleet omdraait en de personen ineens in een heel ander daglicht stelt. De onderliggende principes hiervan zal iedereen in meer of mindere mate wel bekend voorkomen.

Het idee is simpel maar briljant. En als je als onwetende kijker op deze film stuit en de moed hebt om te blijven kijken (want toegegeven, op sommige momenten is de film wel saai om geboeid naar te blijven kijken) en de film niet afdoet als een onsamenhangende aaneenschakeling van korte filmpjes, dan heb je hier best nog wel een goede kijksessie aan. Voor het grote publiek is dit uiteraard niet weggelegd want die willen gewoon getrakteerd worden op de gebruikelijke Hollywood mengelmoes van avontuur, drama, romantiek, humor en actie. Gek genoeg heeft ‘Coffee and Cigarettes’ ook deze momenten maar dan zodanig vermomd dat de meeste mensen het niet eens door zullen hebben. Het feit dat alles is gefilmd in zwart/wit zal ook niet veel moderne filmkijkers stimuleren de film te gaan kijken. Ik moet toegeven dat ook ik in eerste instantie van mening was dat deze film niet boeiend genoeg is om mijn kostbare tijd aan te besteden en heb als gevolg mijn eerste kijksessie dus ook niet uitgezeten. Ik heb er na die tijd echter nog wel over nagedacht en waar een daadwerkelijk saaie en waardeloze film meestal aan mijn geheugen ontsnapt, bleef ‘Coffee and Cigarettes’ verrassend genoeg hangen. Het mooie van zo’n digitaal filmkanaal is dat ze hun films gedurende een aantal weken meerdere keren uitzenden op verschillende tijdstippen zodat iedereen een kans heeft de film te zien ongeacht hun persoonlijke agenda en beschikbaarheid van vrije tijd. Een tijdje later heb ik me dus onderworpen aan de volledige “koffie en sigaretten experience” (natuurlijk onder het genot van meerdere koppen koffie en sigaretten, om in de “mood” te komen). En na nog een derde kijksessie bij Frank thuis kan ik tot een tweevoudige conclusie komen: dit is geen film die je vaak moet kijken omdat er niet genoeg gebeurt om je op regelmatige basis te blijven boeien maar dit is wel een film die het in zich heeft om, ondanks het alledaagse onderwerp en de weinig glamoureuze invalshoek, je aan het denken te zetten.

Jim Jarmusch heeft jaren gewerkt aan dit project, uiteraard met tussenpozen voor zijn andere projecten. ‘Coffee and Cigarettes’ zoals je ‘t nu kan kopen op DVD is dan ook een aaneenschakeling van shorts die in een periode van bijna 20 jaar zijn gefilmd. Drie daarvan zijn al eerder in losse vorm op de wereld losgelaten en de rest is voor het eerst te zien op deze DVD. Nu staat Jim Jarmusch al bekend om zijn niet zo voor de hand liggende werk en wat dat betreft sluit deze film daar prima op aan. Eigenlijk is de term film ook niet de juiste term naar mijn mening: een collage past beter bij wat je te zien krijgt. Een collage van mensen en hun vreemde gedrag, en als je ook maar enigzins bewust bezig bent met je eigen intermenselijke relaties zal deze collage je kunnen intrigeren, misschien niet in eerste instantie en misschien is het ook te veel gevraagd om alle shorts tegelijkertijd te kijken, maar meerdere kijksessies hebben voor mij wat dat betreft een uitkomst gevormd. Had ik dat niet gedaan en was ik gebleven bij mijn eerste mening, dan had ik toch een knap staaltje filmwerk gemist en achteraf gezien kan ik zeggen dat ik dat zeer jammer zou hebben gevonden. Ik raad iedereen dan ook aan om dit alles in je achterhoofd te houden zodat je enigzins weet wat je kan verwachten: geen climax, geen spannende verhaalboog, geen plothooks, geen intrigerende karakters die je volgt en al wat nog meer maar juist het leven van alledag in een soms bizarre vorm gegoten. Prik hier doorheen en je zal zien dat elke dag een dag is voor ‘Coffee and Cigarettes’.